خواب شبانه شاید آرام‌ترین ساعت‌های زندگی به نظر برسد، اما در پس این سکون، مغز و بدن در حال اجرای مجموعه‌ای پیچیده از فرایندهای زیستی هستند. پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، در مطالعه‌ای جدید، به بررسی رابطه میان خواب و هورمون رشد پرداخته‌اند و کشفیات آنها می‌تواند درک ما از سلامت مغز و سوخت‌وساز بدن را بهبود بخشد.
نقش هورمون رشد در خواب و بیداری
هورمون رشد معمولاً با افزایش قد کودکان و نوجوانان شناخته می‌شود، اما نقش آن به دوران رشد محدود نیست. این هورمون در بزرگسالی نیز در حفظ بافت عضلانی، سلامت استخوان‌ها و تنظیم سوخت‌وساز چربی و قند نقش دارد. با این حال، دانشمندان مدت‌ها نمی‌دانستند مغز چگونه زمان و میزان ترشح هورمون رشد را هنگام خواب کنترل می‌کند.
بیشتر بخوانید: امیر علی حمیدیه: ۱۰۰ درصد داروهای پیوند سلول‌های بنیادی در ایران تولید می‌شود
پژوهش جدید با بررسی مستقیم فعالیت سلول‌های عصبی در مغز موش‌ها و تمرکز بر ناحیه هیپوتالاموس، به بخشی از این معما پاسخ داده است. در این ناحیه، دو گروه مهم از سلول‌های عصبی در کنترل هورمون رشد مشارکت دارند: سلول‌هایی که با تولید هورمون آزادکننده هورمون رشد، ترشح آن را تحریک می‌کنند و سلول‌هایی که با تولید سوماتواستاتین، این فرایند را مهار می‌کنند.
تعامل پیچیده خواب و هورمون رشد
نتایج این مطالعه نشان داد که فعالیت این سلول‌ها در مراحل مختلف خواب تغییر می‌کند. در خواب غیرحرکت سریع چشم (NREM)، فعالیت بخشی از سلول‌های مهارکننده کاهش می‌یابد و شرایط برای افزایش ترشح هورمون رشد فراهم می‌شود. در مرحله خواب حرکت سریع چشم (REM) نیز الگوی متفاوتی از فعالیت سلول‌های عصبی مشاهده می‌شود.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که ترشح هورمون رشد حاصل عملکرد یک سلول یا یک مسیر ساده نیست، بلکه به هماهنگی چندین گروه از سلول‌های عصبی وابسته است. از نکات مهم این مطالعه این است که ارتباط میان خواب و هورمون رشد یک‌طرفه نیست. هورمون رشد پس از ترشح می‌تواند بر سلول‌های عصبی ناحیه‌ای از ساقه مغز به نام «لوکوس سرولئوس» اثر بگذارد که در تنظیم هوشیاری و توجه نقش دارد.
این سازوکار نوعی چرخه بازخوردی ایجاد می‌کند که به حفظ تعادل میان خواب و بیداری کمک می‌کند. با این حال، این افزایش فعالیت سلول‌های عصبی همیشه به معنای هوشیاری بیشتر نیست و تحریک بیش از اندازه آنها نیز ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد.
خواب کافی از عملکرد طبیعی بدن پشتیبانی می‌کند و ترشح هورمون رشد نیز یکی از سازوکارهای دخیل در این فرایند است. اختلال مزمن خواب ممکن است با برهم خوردن تعادل سوخت‌وساز بدن ارتباط داشته باشد. اما افزایش ترشح این هورمون به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فرد وزن کم کند یا عضله بیشتری بسازد.
عوامل دیگری مانند تمرین مقاومتی، دریافت کافی پروتئین، تغذیه متعادل و استراحت مناسب همچنان اهمیت دارند. بنابراین، پژوهشگران اعلام می‌کنند که خواب صرفاً فرصتی برای استراحت نیست، بلکه بخشی از شبکه زیستی تنظیم‌کننده ترمیم بافت‌ها و سوخت‌وساز است.
این تحقیق همچنین می‌تواند به بررسی روش‌های تازه برای درمان اختلالات خواب و مشکلات مرتبط با تنظیم هورمون‌ها کمک کند. اما باید به محدودیت‌های این پژوهش نیز اشاره کرد؛ چراکه آزمایش‌ها بر روی موش‌ها انجام شده و نیاز به مطالعات بیشتری برای تعمیم نتایج به انسان‌ها وجود دارد.
بیشتر بخوانید: دکتر باقر لاریجانی: روزانه ۴۰۰ شکستگی استخوان در کشور ثبت می‌شود · وزارت بهداشت هزینه گران‌ترین خدمت پزشکی را برعهده دارد
