دسترسی به اینترنت، به‌ویژه در شرایط کنونی ایران، به یکی از عوامل حیاتی برای زندگی و کار تبدیل شده است. جنگ و قطعی اینترنت، مفهوم مهاجرت را برای بخش زیادی از ایرانی‌ها دستخوش تغییر کرده و برخی از آن‌ها به دنبال راهی برای حفظ شغل، ادامه تحصیل و برقراری ارتباط با جهان هستند. در این میان، ترکیه و ارمنستان به مقصدهای مهمی برای این جابه‌جایی‌های جدید تبدیل شده‌اند.
تبعیدی‌های دیجیتال در ارمنستان
گزارش‌ها حاکی از شکل‌گیری موجی از "تبعیدی‌های دیجیتال" ایرانی در ارمنستان هستند؛ گروهی متشکل از کارکنان فناوری اطلاعات، فریلنسرها، دانشجویان و کسب‌وکارهای کوچک که با هدف حفظ ارتباطات خود از ایران خارج شده‌اند. داستان یک جوان ۲۲ ساله ایرانی که به ارمنستان رفته است، نمادی از این وضعیت است. او با اشاره به اختلالات اینترنتی در ایران، بیان می‌کند که این مشکل نه‌تنها ارتباطش با همسرش در اتریش را مختل کرده بلکه باعث از دست رفتن مهلت‌های تحصیلی‌اش نیز شده است.
بیشتر بخوانید: حضور ۵۰ هزار دانشجوی عراقی در ایران و رفع موانع تردد
در یک نمونه دیگر، یک مدیر محصول ایرانی که برای یک شرکت فناوری آلمانی کار می‌کند، به دلیل اختلالات ارتباطی به ایروان منتقل شده است. او می‌گوید که شرکتش به دلیل ناتوانی در برقراری ارتباط با مشتریان و حامیان مالی خارجی، دفتر تهران را به ارمنستان منتقل کرده و تعدادی از کارمندان را به همراه خانواده‌هایشان به آنجا فرستاده است. این جابه‌جایی‌ها به نوعی با موج مهاجرت روس‌ها به ارمنستان پس از جنگ اوکراین مقایسه می‌شود، ولی در مورد ایرانی‌ها، این موج کوچک‌تر و پراکنده‌تر است.
آمار عبور از مرزها و جابه‌جایی‌ها
داده‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) نشان می‌دهد که تا ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، حدود ۶۳۳ هزار و ۵۰۰ ورود ایرانی‌ها به کشورهای همسایه ثبت شده است. این آمار شامل افرادی نیست که به‌طور دائمی ایران را ترک کرده‌اند؛ بلکه بخشی از آن‌ها برای دیدار خانواده، سفرهای تجاری یا اقامت موقت به این کشورها آمده‌اند. در همین راستا، از ۳ مارس تا ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، بیش از ۴۶۲ هزار مورد ورود ایرانی‌ها به ترکیه ثبت شد و نزدیک به ۴۰۰ هزار مورد بازگشت آن‌ها به ایران نیز گزارش شده است.
ترکیه در این دوره نه تنها به عنوان یک مقصد گردشگری، بلکه به عنوان یک مسیر دسترسی موقت به اینترنت شناخته شده است. یکی از زنان تهرانی که برای برقراری تماس تصویری با پسرش به ترکیه سفر می‌کند، نشان‌دهنده این واقعیت است که برای برخی افراد، دسترسی به اینترنت به یک نیاز اساسی تبدیل شده است. این شرایط نشان می‌دهد که جابه‌جایی‌ها در این دوره ممکن است موقت باشند، اما تکرار سفرها و مشکلات ناشی از آن، خود یک علامت از اختلال در دسترسی به زیرساخت‌های عادی زندگی است.
به نظر می‌رسد انگیزه‌های مهاجرت با تغییرات جدی روبرو شده است؛ از یک هدف بلندمدت به ضرورتی فوری و عملیاتی. در حالی که مهاجرت معمولاً به دلیل دستیابی به فرصت‌های بهتر انجام می‌شود، حالا برخی افراد تنها به دنبال محیطی هستند که بتوانند کارهای خود را انجام دهند و به منابع علمی دسترسی داشته باشند. این پدیده، به عنوان "جابه‌جایی اضطراری با انگیزه دیجیتال" توصیف می‌شود و نشان‌دهنده تغییر در الگوی جابه‌جایی‌ها در دنیای امروز است.
بیشتر بخوانید: سهم ۱۲.۷ هزار دانشجوی ایرانی از دانشگاه‌های آمریکا · هومن محمودی و داستان مهاجرت در فیلم کوتاه «بی در کجا»
