تبعیدی‌های دیجیتال؛ این عبارت به‌تازگی در گفت‌وگوها و گزارش‌ها دربارهٔ موج جدید مهاجرت ایرانی‌ها به ترکیه و ارمنستان شنیده می‌شود. جنگ و قطع اینترنت، معنای مهاجرت برای بخشی از ایرانی‌ها را به‌کلی تغییر داده است. برای کسانی که پیش‌تر مهاجرت را مسیری برای دستیابی به درآمد بیشتر، تحصیل باکیفیت‌تر یا زندگی بهتر می‌دانستند، حالا خروج از کشور به راهی برای حفظ شغل، ادامه تحصیل و برقراری ارتباط با جهان تبدیل شده است.
مقصدهای موقتی و دسترسی به اینترنت
گزارش‌ها از رفت‌وآمد ایرانی‌ها به ترکیه و ارمنستان، از شکل‌گیری الگویی تازه از جابه‌جایی حکایت دارند. در این الگو، مقصد لزوماً خانه دائمی نیست و گاهی تنها جایی است که می‌توان از آن به اینترنت با کیفیت جهانی دسترسی داشت. حمیدرضا احمدی، عضو انجمن تجارت الکترونیک اتاق بازرگانی، با انتقاد از تداوم فیلترینگ، هشدار داده است که سیاست‌هایی که با هدف تأمین امنیت اجرا می‌شوند، خود به منشأ تهدیدهای امنیتی و خسارت‌های گسترده اقتصادی تبدیل شده‌اند.
بیشتر بخوانید: ایرانی‌ها در میان ۱۰ کشور با ضریب هوشی بالا قرار گرفتند
این روزها، مهاجرت معمولاً با مجموعه‌ای از آرزوها و انتظارات بلندمدت گره خورده است؛ دستیابی به فرصت شغلی بهتر، ادامه تحصیل و امنیت و رفاه بیشتر. اما جنگ و محدودیت اینترنت، مسئله‌ای متفاوت را برای گروهی از ایرانی‌ها پیش کشیده است. در گزارشی از CivilNet ارمنستان، موجی از «تبعیدی‌های دیجیتال» ایرانی معرفی شده است؛ گروهی از کارکنان فناوری اطلاعات، فریلنسرها، دانشجویان و کسب‌وکارهای کوچک که برای بازگرداندن امکان کار و تحصیل از ایران خارج شده‌اند.
داستان‌هایی از ارمنستان
این گزارش به داستان یک فارغ‌التحصیل ۲۲ ساله ایرانی می‌پردازد که به ارمنستان رفته است. او به دلیل قطع اینترنت، ارتباطش با همسرش در اتریش مختل شده و مهلت‌های مربوط به درخواست دانشگاه را از دست داده است. او پس از ورود به ایروان، برای گرفتن اقامت ارمنستان تلاش کرده تا روند درخواست ویزای اتریش را ادامه دهد.
در نمونه‌ای دیگر، یک مدیر محصول ایرانی که برای یک شرکت فناوری آلمانی کار می‌کند، به دلیل اختلال‌های ارتباطی به ایروان منتقل شده است. طبق این گزارش، شرکت او دفتر تهران را به ارمنستان منتقل کرد و ۱۰ کارمند به همراه خانواده‌هایشان در ایروان مستقر شدند. دلیل اصلی این تصمیم، ناتوانی شرکت در ادامه ارتباط پایدار با مشتریان و حامیان مالی خارجی بود.
مقصد ارمنستان برای ایرانی‌ها، به‌ویژه در مقایسه با موج مهاجرت روس‌ها به این کشور پس از جنگ اوکراین، کوچک‌تر و پراکنده‌تر است. این موج بیشتر از متخصصان فناوری، فریلنسرها و استارتاپ‌های کوچک تشکیل شده است. داده‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان نشان می‌دهد که از زمان آغاز درگیری‌ها در ۲۸ فوریه، حدود ۶۳۳ هزار و ۵۰۰ مورد ورود ایرانی‌ها به کشورهای همسایه ثبت یا برآورد شده است.
این عدد نشان‌دهندهٔ شمار افرادی است که به‌طور قطعی برای همیشه ایران را ترک نکرده‌اند و شامل رفت‌وآمدهای دوطرفه می‌شود. با این حال، آمارها از ترکیه و ارمنستان نشان می‌دهند که این دو کشور چه جایگاهی در جابه‌جایی ایرانی‌ها دارند.
از ۳ مارس تا ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، بیش از ۴۶۲ هزار مورد ورود ایرانی‌ها به ترکیه ثبت شده است. در همین بازه، نزدیک به ۴۰۰ هزار مورد بازگشت اتباع ایرانی از ترکیه به ایران نیز گزارش شده است. این رفت‌وآمد گسترده، نشان‌دهندهٔ سیال بودن جابه‌جایی‌هاست.
گزارش‌ها همچنین از وضعیت مشابهی در مرز ارمنستان حکایت دارند. UNHCR برآورد کرده است که از ۲۸ فوریه تا ۲۸ سپتامبر، حدود ۱۴۳ هزار و ۶۰۰ مورد عبور ایرانی‌ها به ارمنستان و ۱۳۴ هزار و ۸۰۰ مورد عبور از ارمنستان به ایران رخ داده است. ترکیه نیز به یکی از مسیرهای دسترسی موقت به اینترنت تبدیل شده است.
این وضعیت نشان می‌دهد که در تحلیل مهاجرت‌های دوره جنگ، باید میان خروج دائمی، اقامت موقت، رفت‌وآمد مرزی و عبور ترانزیتی تفاوت قائل شد. با این حال، حتی اگر سفرها موقت باشند، تکرار سفرهای طولانی برای انجام یک تماس یا چند ساعت کار آنلاین، نشانه‌ای از اختلال در دسترسی به زیرساخت‌های عادی زندگی است.
بیشتر بخوانید: افشین پیروانی در کنسرت خواننده ایرانی در آمریکا دیده شد · سرلشکر محسن رضایی: تولید پهپاد و موشک تعطیل نشده است
