طی دو دهه گذشته، اقتصاد ایران با چالشی فرسایشی تحت عنوان «فرار مغزها» (Human Capital Flight) مواجه بوده است. با این حال، تحلیل متغیرهای کلان اقتصادی و روندهای اخیر در زیست‌بوم نوآوری و فناوری نشان می‌دهد این پدیده از سطح مهاجرت فردی نخبگان آکادمیک فراتر رفته و به مهاجرت ساختارمند کارآفرینان، بنیان‌گذاران استارتاپ‌های مرجع و خروج سازمان‌یافته سرمایه‌های خطرپذیر (Venture Capital) تغییر ماهیت داده است.
آمارهای رسمی و پژوهش‌های کلان اقتصادی نشان می‌دهد در فاصله سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۹، رقمی بالغ بر ۱۷۰ میلیارد دلار سرمایه از ایران خارج شده است. این روند در سال‌های اخیر شتاب فزاینده‌ای گرفته به‌گونه‌ای که فقط در یک بازه ۹ماهه در سال ۱۴۰۱، خروج سرمایه به بیش از ۱۶ میلیارد دلار رسید و میانگین خروج سالانه سرمایه در دهه اخیر حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود.
بیشتر بخوانید: حیدر العبودی: تعطیلی گذرگاه مرزی الشیب به دلایل فنی است
تأثیرات منفی بر اقتصاد دیجیتال
در این میان، آنچه زنگ خطر را برای آینده اقتصاد دیجیتال ایران به صدا درآورده، پیوند خوردن فرار سرمایه مالی با خروج سرمایه انسانی و مدیریتی است. اگر تا چند سال پیش فشارهای داخلی و محدودیت‌ها و قطعی اینترنت باعث مهاجرت نیروی انسانی کارآفرین شده بود، اکنون جنگ و ابهام در مورد آینده به این مهاجرت سرعت بیشتری داده است. کارآفرینانی که در دهه ۹۰ شمسی پایه‌گذار بزرگ‌ترین پلتفرم‌های دیجیتال ایران بودند، اکنون با انتقال تجربه، دانش انباشته و سرمایه‌های خود، در حال شکل‌دهی به زیرساخت‌های اقتصاد دیجیتال در کشورهای همسایه مانند سوریه، عراق، امارات متحده عربی و عمان هستند.
حضور کارآفرینان ایرانی در بازارهای نوظهور
برای درک عمیق‌تر این دگردیسی، بررسی تحرکات اخیر چهره‌های شاخص اکوسیستم استارتاپی ایران در بازارهای بکر و نوظهور خاورمیانه ضروری است. یکی از نقاط عطف تحولات اخیر، سرمایه‌گذاری بی‌سابقه در اکوسیستم فناوری سوریه است. استارتاپ سوری «لبی» (Labby) که در سال ۲۰۲۴ تأسیس شد، توانسته با جذب ۱۰ میلیون دلار از کنسرسیومی از سرمایه‌گذاران اماراتی و سعودی، به عنوان دریافت‌کننده نخستین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در بخش فناوری سوریه شناخته شود.
همچنین، سعید رحمانی، بنیان‌گذار و مدیرعامل اسبق شرکت سرمایه‌گذاری «سرآوا»، پس از خروج از ایران، صندوق سرمایه‌گذاری جسورانه «EQIQ» را در ابوظبی امارات پایه‌گذاری کرده است. این صندوق، مأموریت خود را توسعه اقتصاد دیجیتال عراق و ایجاد زیست‌بوم هم‌افزا از استارتاپ‌های مختلف تعریف کرده است.
با توجه به گسترش دامنه مهاجرت از نخبگان دانشگاهی به سرمایه‌گذاران و کارآفرینان، این روند ناشی از بحران‌های ساختاری، سیاست‌گذاری‌های سلبی و نااطمینانی‌های عمیق اقتصاد کلان است. بی‌ثباتی اقتصاد کلان و انزوای ژئوپلیتیک از جمله عوامل مؤثر در این خروج تاریخی هستند.
بیشتر بخوانید: افزایش ۰٫۹۷ درصدی قیمت دینار عراق در ۱۲ آبان ۱۴۰۵ · کوروش کلهر: بهای نادیده‌گرفتن هشدارهای ایرانیان برای اروپا
