دریای خزر این روزها در حال کوچک‌شدن است و در این میان، حقوق مربوط به بستر و منابع زیرزمینی آن همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. ایران، با کوتاه‌ترین خط ساحلی در میان پنج کشور ساحلی، در یکی از پیچیده‌ترین وضعیت‌ها ایستاده و هنوز نتوانسته به توافق نهایی با جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در خصوص مرزهای بستر دریا برسد.
تحول جدید در مذاکرات حقوق دریای خزر
دولت ایران به تازگی لایحه‌ای را به مجلس فرستاده که به تصویب «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر» مربوط می‌شود. بررسی این لایحه تا پایان شهریور ۱۴۰۵ ادامه داشته و هنوز نتیجه نهایی آن مشخص نیست. این کنوانسیون سهم مشخصی برای ایران تعیین نمی‌کند و مرز نهایی بستر دریا را نیز ترسیم نمی‌کند. به همین دلیل، بخش‌های مهمی از حقوق دریای خزر هنوز به مذاکرات آینده میان کشورهای ساحلی موکول شده است.
بیشتر بخوانید: فرمانده یگان حفاظت محیط زیست خوزستان از تخریب محمیه‌های غیرمجاز در هورالعظیم خبر داد
چرا خزر در حال عقب‌نشینی است؟
برای سال‌ها، کاهش سطح آب خزر به تغییرات اقلیمی و افزایش تبخیر نسبت داده شده است. اما پژوهش جدیدی که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰، حجم آب خزر حدود ۶۳۰ کیلومتر مکعب کاهش یافته و بخش زیادی از این کاهش به ورودی پنج رودخانه اصلی آن مربوط می‌شود. رودخانه ولگا، که حدود ۹۰ درصد کل ورودی رودخانه‌ای خزر را تأمین می‌کند، در دهه‌های اخیر تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی قرار داشته است.
کاهش تراز خزر نه تنها بر وضعیت زیست‌بوم‌های ساحلی ایران تأثیر می‌گذارد، بلکه بر تالاب‌ها، شیلات و زیرساخت‌هایی که بر اساس سطح آب فعلی طراحی شده‌اند، نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت. به عنوان مثال، در خلیج گرگان و تالاب انزلی، آثار کاهش سطح آب به وضوح قابل مشاهده است و این وضعیت می‌تواند به بحران‌های جدی‌تری منجر شود.
ایران در دهه‌های اخیر از ایده سهم برابر پنج کشور دفاع کرده است، اما این موضع حقوقی همچنان نیازمند بررسی دقیق‌تر است. قراردادهای تاریخی ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ میان ایران و اتحاد شوروی، حقوقی برای دو کشور در خزر ایجاد کرده، اما مرز نهایی بستر دریا را مشخص نکرده‌اند. با توجه به تغییرات جدید در نقشه جغرافیایی و سیاسی منطقه، ایران باید در مذاکرات آینده به دقت مواضع خود را بررسی کند.
بیشتر بخوانید: محمد اصغری زمان ورود اولین موج بارشی پاییزی به کشور را اعلام کرد · کریس ون هولن خواستار قطع بودجه جنگ دولت ترامپ شد
