ایران همزمان همسایه، رقیب ژئوپلیتیکی و شریک اقتصادی ترکیه به شمار میرود و این وضعیت باعث شده تا اندیشکدههای ترکیه به بررسی روابط خود با ایران بپردازند. در شرایطی که فشارهای بینالمللی بر ایران افزایش یافته، تحلیلها در آنکارا بر ضرورت جلوگیری از تبدیل رقابت به رویارویی مستقیم تأکید دارند.
دوگانه ایران ضعیف و فروپاشیده
تحلیلهای اخیر از اندیشکدههایی همچون SETA و Türkiye Araştırmaları Vakfı نشان میدهد که ترکیه خواهان ایران قدرتمند نیست، اما در عین حال، بیثباتی یا فروپاشی ایران را نیز تهدیدی بزرگتر ارزیابی میکند. این دوگانه، کلید فهم سیاست آینده آنکارا در قبال تهران است. آیا تشدید تقابل آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران میتواند این گزاره را تغییر دهد؟ سؤال مهمی که در حال حاضر مطرح است.
بیشتر بخوانید: ریاض در آستانهٔ ۶ گزینهٔ پرهزینه علیه یمن
نگرانیهای ترکیه از ایران در زمینههایی همچون برنامه هستهای، نفوذ منطقهای، و رقابت بر سر مسیرهای انرژی و ترانزیت متمرکز است. در این راستا، اندیشکدهها به این نتیجه رسیدهاند که وضعیت مطلوب برای ترکیه، ایران ضعیف و باثبات است که از فروپاشی آن جلوگیری شود.
سیاست «بیطرفی فعال» ترکیه
سیاست ترکیه در قبال ایران به سمت «عدم جنگطلبی، مهار و دیپلماسی» حرکت میکند. آنکارا نمیخواهد وارد جنگ با ایران شود، اما نمیتواند نسبت به تحولات آن بیتفاوت بماند. این رویکرد بهعنوان «بیطرفی فعال» شناخته میشود و به ترکیه این امکان را میدهد که میان دو کشور مانور دهد.
چهار میدان اصلی رقابت میان ایران و ترکیه شامل سوریه، عراق، قفقاز و انرژی است. در سوریه، تغییر حکومت به نفع ترکیه و به ضرر ایران بوده و این وضعیت به افزایش تنشها منجر شده است. همچنین، ترکیه به گسترش نفوذ خود در قفقاز جنوبی و عراق ادامه میدهد، در حالی که ایران نگران این گسترش است.
با توجه به تغییرات ژئوپلیتیکی، آینده رقابت ایران و ترکیه تنها در میدان نظامی تعریف نمیشود. تحلیلها تأکید میکنند که رقابت به سمت حوزههای نفوذ و معماری جدید امنیتی منتقل خواهد شد. این نکته برای ایران یک هشدار است: اگر تهران روابط خود را به صرف مسائل امنیتی محدود کند، ممکن است میدان رقابت را در حوزههای اقتصادی و ترانزیتی از دست بدهد.
چالشهای موجود و راهکارها
در شرایط کنونی، ترکیه بهدنبال راهکارهایی برای کاهش تنشها با ایران است. پیشنهاداتی از جمله ایجاد کانالهای امنیتی دائمی برای مدیریت حوادث مرزی و تفکیک اختلافات به حوزههای مختلف مطرح شده است. این تفکیک میتواند به ترکیه کمک کند تا از تبدیل همه اختلافات به تقابل دوجانبه جلوگیری کند.
همچنین، بهنظر میرسد که ترکیه میخواهد خود را بهعنوان میانجی و بازیگر متوازنکننده در منطقه معرفی کند. در این راستا، گفتوگوی تهران و آنکارا میتواند به ترتیبات منطقهای گستردهتری نیز توسعه یابد.
بهطور کلی، آنکارا خواهان ایران قوی نیست، اما از فروپاشی آن نیز واهمه دارد. در نتیجه، ایجاد ثبات در ایران و حفظ روابط اقتصادی و امنیتی میتواند به نفع هر دو کشور باشد.
بیشتر بخوانید: گرگ استنتون: جنگ ۴۰ روزه به پاکستان فرصتی برای نقشآفرینی در امنیت منطقهای داد · توان پهپادی ایران؛ مزیتهای کمهزینه و اثرگذار
