بازگشت اجباری افغان‌ها به کشور و چالش‌های مهاجرت مجدد موضوعی است که در ماه‌های اخیر به شدت در کانون توجه رسانه‌ها و نهادهای تصمیم‌گیر قرار گرفته است. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهند که طرد شتاب‌زده و بدون برنامه‌ریزی اتباع به کشوری که خود با بحران‌های عمیق اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، نه تنها مساله مهاجرت را خاتمه نمی‌دهد، بلکه سبب بازتولید فقر و شکل‌گیری چرخه آسیب‌زای «مهاجرت مجدد» می‌شود.
وضعیت کنونی مهاجران افغان در ایران
موضوع حضور و زیست اتباع کشور افغانستان در ایران یکی از دیرپاترین و پیچیده‌ترین پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی در تاریخ معاصر کشور به شمار می‌رود. ایران در طول سال‌های گذشته همواره به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مقاصد مهاجرت نیروی کار و پناهجویان افغانستانی شناخته شده است. اما در سال جاری، آمارها نشان می‌دهند که حجم تردد، بازگشت و اخراج اتباع افغان به ابعاد کم‌سابقه‌ای رسیده است. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، از دی‌ماه تا بیست‌ودوم شهریورماه سال جاری، در مجموع ۵۲۲ هزار و ۲۰۰ شهروند افغان از ایران به کشورشان بازگشته‌اند.
بیشتر بخوانید: عباس آخوندی از مرگ گریخت
از این تعداد، ۴۳۹ هزار نفر، یعنی ۸۴درصد از کل بازگشت‌کنندگان، به‌صورت اجباری و از طریق طرد مرزی بازگردانده شده‌اند. این آمارها نشان می‌دهند که ایران با سهمی ۸۷درصدی از کل موارد اخراج ثبت‌شده به مقصد افغانستان، در صدر کشورهای بازگرداننده اتباع افغان قرار دارد. در همین راستا، خروج و طرد حدود ۵۰۰ هزار مهاجر افغان در سال جاری معادل خالی شدن کامل جمعیت یک شهر بزرگ و مرکز استان مانند اراک از سکنه است.
چالش‌های اجتماعی و اقتصادی برای بازگشت‌کنندگان
پیش‌تر نیز مقامات انتظامی کشور از خروج ۱.۸ میلیون افغان در سال گذشته خبر داده بودند و به‌تازگی برآوردهایی نشان می‌دهد که هنوز حدود یک‌میلیون مهاجر غیرقانونی در نقاط مختلف کشور حضور دارند. تحلیلگران حوزه مهاجرت معتقدند که چرخه تکراری «ورود غیرقانونی، دستگیری و طرد مرزی» بدون ایجاد سازوکارهای جامع شناسایی و صدور مدارک هویت‌محور هزینه‌های فراوانی بر کشور تحمیل کرده و نمی‌تواند جایگزین یک مدل مدیریت جامع مهاجرت شود.
این موضوع در حال حاضر با چالش‌های جدیدی نیز همراه است. به‌عنوان مثال، تعداد دانش‌آموزان در شهرستان‌های استان تهران ۱۷ هزار نفر بیشتر شده که ناشی از بازگشت تعدادی از اتباع افغان است. به همین دلیل، حضور مجدد افغان‌ها در ایران به‌طور قابل توجهی در حال افزایش است.
تجربه‌های گذشته نشان می‌دهند که طرد اتباع به‌صورت شتاب‌زده نه‌تنها مشکلات موجود را حل نمی‌کند، بلکه مسائل جدیدی را نیز ایجاد می‌کند. میلیون‌ها افغان که در سال‌های اخیر به کشورشان بازگشته‌اند، با بحران شدید مسکن و فقدان فرصت‌های شغلی مواجه هستند. بسیاری از این افراد سال‌ها در ایران زندگی کرده و فرزندانشان در خاک ایران رشد یافته‌اند. از این رو، آن‌ها شبکه اجتماعی و اقتصادی منسجمی در محل بازگشت خود ندارند و این مساله به دشواری ادغام مجدد اجتماعی و استمرار سرگردانی اقتصادی آنان منجر می‌شود.
برای ساماندهی مهاجرت، نیاز است که مدیریت هوشمند و شناسایی دقیق اتباع در دستور کار قرار گیرد. تسلط بر مرزها و هدایت ترددها به سمت مسیرهای قانونی می‌تواند به حل این معضلات کمک کند. در این راستا، سردار علی‌اکبر جاویدان، فرمانده مرزبانی فراجا، از آمادگی نیروهای مرزبانی در سراسر مرزهای کشور خبر داده و بر ضرورت کنترل دقیق بر ورود و خروج اتباع تأکید کرده است.
بیشتر بخوانید: علیرضا زاکانی: تهران به شهری هوشمند و فراتر از شهر خلاق تبدیل می‌شود · پیمان قاسم‌خانی از زندگی جدیدش در اسپانیا می‌گوید
